ποτέ δε λένε την αλήθεια

ο κόσμος υποφέρει και πονά

και εσείς τα ίδια παραμύθια.

Τι να τα κάνω τα τραγούδια σας

είναι πολύ ζαχαρωμένα

ταιριάζουν σε σοκολατόπαιδα

μα δεν ταιριάζουνε για μένα.

δεν θα πει ανοίγω ένα παράθυρο για τη συναλλαγή

τέλειωσαν πια τα πρελούδια ήρθε η ώρα του κατακλυσμού

όσοι δεν είναι αρκετά κολασμένοι πρέπει επιτέλους να σωπάσουν

να δουν με τι καινούριους τρόπους μπορούν να απαυδήσουν στη ζωή

ν’ ανοίξουν χαρακώματα για να κυκλοφορεί ο θάνατος σε όλο τους το σώμα

εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία

να μη με κατηγορήσουν για ευκολία, πως δεν έσκαψα βαθιά

πως δε βύθισα το μαχαίρι στα πιο γυμνά μου κόκαλα

όμως είμαι άνθρωπος και γω, επιτέλους κουράστηκα, πώς το λένε

κούραση πιο τρομαχτική από την ποίηση υπάρχει;

εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία

βρίσκει κανείς τόσους τρόπους να επιμεληθεί την καταστροφή του

Ας δούμε ένα τραγούδι σήμερα, για αλλαγή.

Μάνος Χατζιδάκις, “για την Ελένη”.

Είκοσι χρόνια με ρωτάς
ποιος πήρε την Ελένη
μα εκείνη μόνη στο σχολειό
τον Πάρη περιμένει

Είκοσι χρόνια με ρωτάς
ποιόν αγαπά η Ελένη
είναι στη Σπάρτη,στα νησιά
στην Τροία παντρεμένη

Με ρωτούν για την Ελένη – αχ Ελένη
που΄ναι εικόνα δακρυσμένη – αχ Ελένη
μα εγώ δεν απαντώ
την καρδιά μου τη σφραγίζω
και την πίκρα μου κεντώ

Είκοσι χρόνια με ρωτάς
πού θα βρεθεί η Ελένη
σαν ζωγραφιά στην εκκλησιά
ή σαν κερί αναμμένη

Είκοσι χρόνια με ρωτάς
πού θάψαν την Ελένη
μπορεί στο Άργος στους αγρούς
μπορεί στην οικουμένη

Με ρωτούν για την Ελένη – αχ Ελένη
που΄ναι εικόνα δακρυσμένη – αχ Ελένη
μα εγώ δεν απαντώ
την καρδιά μου τη σφραγίζω
και την πίκρα μου κεντώ

Μην μπερδευτείτε! Δεν πρόκειται για τραγούδι ιστορικό. Το “αχ Ελένη” προδίδει τον στιχουργό. Πρόκειται για έργο ερωτικό. Με μπόλικο καημό.

Και πραγματικά, ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν ερωτευμένος με την Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, αλλά δεν της είχε αποκαλύψει τα αισθήματά του για αυτήν. Και αυτή, δεν είχε καταλάβει τίποτε, ακόμα και όταν της είχε στείλει το τραγούδι με το όνομά της.

Χρειάστηκε να περάσει καιρός, όταν σε μια γιορτή για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας ο Κωνσταντίνος Καραμανλής την φώναξε: “Ελένη! Για έλα εδώ!”

“Μάλιστα πρόεδρε. Τι θέλετε;”

“Γιατί του το έκανες αυτό του παιδιού;”

Είναι ξεκάθαρο πως οι παραπάνω στίχοι είναι του Καβάφη. Αυτός μόνος πέτυχε να δουλέψει τόσο πολύ τον στίχο που να μην υπάρχει τίποτε περιττό σε αυτόν. Οι λέξεις είναι τόσο προσεκτικά επιλεγμένες και το αποτέλεσμα αριστοτεχνικό. Καβάφης λοιπόν.

Να τι είπε ο Οδυσσέας Ελύτης, στην ομιλία του για το νόμπελ, το 1979, για τον Καβάφη αλλά και για την ελληνική ποίηση εν γένει:

“Η σφαίρα που σχηματίζει η νέα ελληνική ποίηση έχει, θα μπορούσε να πει κανείς, όπως κάθε σφαίρα δύο πόλους: τον βόρειο και τον νότιο. Στον ένα τοποθετείται ο Διονύσιος Σολωμός που από την άποψη της εκφραστικής επέτυχε -προτού υπάρξει ο Mallarme στα ευρωπαϊκά γράμματα- να χαράξει με άκρα συνέπεια και αυστηρότητα την αντίληψη της καθαρής ποίησης με όλα της τα παρεπόμενα: να υποτάξει το αίσθημα στη διάνοια, να εξευγενίσει την έκφραση και να δραστηριοποιήσει όλες τις δυνατότητες του γλωσσικού οργάνου προς την κατεύθυνση του θαύματος. Στον άλλο πόλο, τοποθετείται ο Κ. Π. Καβάφης, αυτός που παράλληλα με τον T.S. Eliot έφτασε στην άκρα λιτότητα, στη μεγαλύτερη δυνατή εκφραστική ακρίβεια, εξουδετερώνοντας τον πληθωρισμό στη διατύπωση των προσωπικών του βιωμάτων.

Ανάμεσα στους δύο αυτούς πόλους κινήθηκαν οι μεγάλοι μας άλλοι ποιητές, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Κωστής Παλαμάς, ο Αγγελος Σικελιανός, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Γιώργος Σεφέρης, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο προς το έν ή το άλλο από τα δύο άκρα.

Αυτή είναι μια πρόχειρη και όσο γίνεται πιο σχηματική χαρτογράφηση του νεοελληνικού ποιητικού λόγου. ”

Δυο πόλοι λοιπόν. Σολωμός και Καβάφης. Και μεταξύ τους όλοι οι υπόλοιποι.

“……σ’ ένα γνωστό τους, και λίαν ειδικό,
σπίτι της διαφθοράς πήγανε και ζητήσαν
δωμάτιον ύπνου, κι ακριβά πιοτά, και ξαναήπιαν.

Και σαν σωθήκαν τ’ ακριβά πιοτά,
και σαν πλησίαζε πια η ώρα τέσσερες,
στον έρωτα δοθήκαν ευτυχείς.”

Όλα τα ποιήματα του Καβάφη μπορείτε να τα διαβάσετε στο http://www.kavafis.gr

Τα αποσπάσματα παραπάνω είναι από το “Μέρες του 1901″ και το “Δύο νέοι, 23 έως 24 ετών”.

Η Ρωμιοσύνη δηλαδή, που πάθη έζησε μύρια.

Κλαίει κι αναστενάζει τώρα απ’ της καρδιάς τα βάθη,

όποιος τα βάσανα της δει, και τον καημό της μάθει.”

Αυτά από την κυρία Αρβελέρ. Σε διάλογο με τον Καβάφη:

“……ο νους μου πιαίνει σε τιμές μεγάλες της φυλής μας,

στον ένδοξό μας Βυζαντινισμό”.

Και εδώ έρχεται εύλογο το ερώτημα: Τι είναι αυτή η Ρωμιοσύνη τέλος πάντων;

Πού να σου εξηγώ τώρα…

το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου στις αμμουδιές του Ομήρου.

Εκεί σπάροι και πέρκες

ανεμόδαρτα ρήματα

ρεύματα πράσινα μες στα γαλάζια

όσα είδα στα σπλάγχνα μου ν’ ανάβουνε

σφουγγάρια, μέδουσες

με τα πρώτα λόγια των Σειρήνων

όστρακα ρόδινα με τα πρώτα μαύρα ρίγη.

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου με τα πρώτα μαύρα ρίγη.

Εκεί ρόδια, κυδώνια

θεοί μελαχρινοί, θείοι κι εξάδελφοι

το λάδι αδειάζοντας μες στα πελώρια κιούπια

και πνοές από τη ρεματιά ευωδιάζοντας

λυγαριά και σχίνο

σπάρτο και πιπερόριζα

με τα πρώτα πιπίσματα των σπίνων

ψαλμωδίες γλυκές με τα πρώτα πρώτα Δόξα Σοι.

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα πρώτα πρώτα Δόξα Σοι!

Εκεί δάφνες και βάγια

θυμιατό και λιβάνισμα

τις πάλες ευλογώντας και τα καριοφίλια.

Στο χώμα το στρωμένο με τ’ αμπελομάντιλα

κνίσες, τσουγκρίσματα

και Χριστός Ανέστη

με τα πρώτα σμπάρα των Ελλήνων

Αγάπες μυστικές με τα πρώτα λόγια του Ύμνου.

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα πρώτα λόγια του Ύμνου!

Όταν ήμουν μικρός, αυτό ήταν το αγαπημένο μου ποίημα. Το θυμήθηκα και είπα να το ανεβάσω στο blog, για τη μέρα τη σημερινή!

Πολύ όμορφο ποίημα του Ελύτη, από το Άξιον Εστί.

Ο Ελύτης έχει μια ιδιαίτερη σχέση με την ελληνική γλώσσα. Άλλωστε, η αγάπη του για την ποίηση ξεκίνησε όταν είδε στο Βρετανικό Μουσείο, σε έναν πάπυρο, κάτι ποιήματα της Σαπφώς. Η γλώσσα τον κέρδισε. Έρωτας με την πρώτη ματιά. Και ο καρπός του έρωτα, μια πλούσια, γεμάτη φως, αν και με ένα τραχύ φως, ποίηση.

Η ελληνική γλώσσα μας συνδέει με την ιστορία μας και τα επιτεύγματα του πολιτισμού μας. Εντάξει, δεν είναι πάντα εύκολο. Χρειάζεται λίγη βοήθεια και αρκετή εξάσκηση, αλλά το κέρδος είναι τεράστιο. Ολόκληρος ο ελληνικός πολιτισμός βρίσκεται στα χέρια μας, επειδή ακριβώς η γλώσσα μας έχει συνέχεια, από τα χρόνια του Ομήρου και ακόμα πιο πριν.

Όλος ο πλούτος των αρχαίων, των βυζαντινών, των νεωτέρων… στα χέρια μας… μία γλώσσα… Το τι θα κάνουμε με αυτόν, αν θα κάνουμε κάτι δηλαδή, εξαρτάται από το τι θέλουμε και το πόσο είμαστε διατεθειμένοι να κουραστούμε για να το αποκτήσουμε. Εγώ νομίζω πως αξίζει τον κόπο.

Άκουσα πρόσφατα μια συνέντευξη της Αρβελέρ… Έλεγε, όποιος γνωρίζει την ελληνική γλώσσα γνωρίζει και την ελληνική ιστορία… γιατί οι λέξεις και το νόημά τους έχει βάθος αιώνων. Από τον δήμο και την τραγωδία, στην κοίμηση και την ανάσταση, οι λέξεις φέρουν περιεχόμενο πνευματικό που έχει σμιλευτεί από τα πιο λαμπρά πνεύματα της ιστορίας της ανθρωπότητας. Από τον Όμηρο και τον Πλάτωνα, στον Ειρηναίο και τον Συμεών τον Νέο Θεολόγο, στον Βιτσέντζο Κορνάρο και τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, οι λέξεις δεν είναι εργαλεία, αλλά κειμήλια, πολύτιμα ρούχα, κομψοτεχνήματα, και ακριβά μυρωδικά. Στο χέρι μας είναι να εκτιμήσουμε και να αποδεχτούμε την κληρονομιά, αφήνοντας τη δικιά μας σφραγίδα, σε μια γλώσσα που συνεχίζει να εξελίσσεται.

Αν θέλετε να διαβάσετε Ελύτη, νομίζω πως η λύση δεν μπορεί παρά να είναι το υπέροχο βιβλίο των εκδόσεων Ίκαρος, που περιλαμβάνει όλα τα ποιήματα του ποιητή, σε μια έκδοση σχεδιασμένη για “να χωράει στην τσάντα μιας φοιτήτριας”. Ένα πολύ μικρό και πρακτικό βιβλιαράκι, που περιλαμβάνει ΤΑ ΠΑΝΤΑ. Λίγο ακριβό, αλλά αξίζει τον κόπο!

Έτσι βλέπει την ποίηση ο Rilke. Για έναν στίχο πρέπει να έχεις αγαπήσει, να έχεις πονέσει, να έχεις γνωρίσει τα φυτά και τα ζώα, να έχεις επισκεφτεί διάφορα μέρη και να έχεις μιλήσει με διάφορους ανθρώπους. Αλλά δεν αρκεί αυτό. Ποίηση δεν είναι αναμνήσεις, αλλά αυτό που μένει όταν οι αναμνήσεις ξεχαστούν.

Όταν οι εμπειρίες γίνουν σάρκα και αίμα μας, τότε μπορεί κανείς με έναν στίχο να κατορθώσει πολλά.

Ach, aber mit Versen ist so wenig getan, wenn man sie früh schreibt. Man sollte warten damit und Sinn und Süßigkeit sammeln ein ganzes Leben lang und ein langes womöglich, und dann, ganz zum Schluß, vielleicht könnte man dann zehn Zeilen schreiben, die gut sind. Denn Verse sind nicht, wie die Leute meinen, Gefühle (die hat man früh genug), – es sind Erfahrungen. Um eines Verses willen muß man viele Städte sehen, Menschen und Dinge, man muß die Tiere kennen, man muß fühlen, wie die Vögel fliegen, und die Gebärde wissen, mit welcher die kleinen Blumen sich auftun am Morgen. Man muß zurückdenken können an Wege in unbekannten Gegenden, an unerwartete Begegnungen und an Abschiede, die man lange kommen sah, – an Kindheitstage, die noch unaufgeklärt sind, an die Eltern, die man kränken mußte, wenn sie einem eine Freude brachten und man begriff sie nicht (es war eine Freude für einen anderen –), an Kinderkrankheiten, die so seltsam anheben mit so vielen tiefen und schweren Verwandlungen, an Tage in stillen, verhaltenen Stuben und an Morgen am Meer, an das Meer überhaupt, an Meere, an Reisenächte, die hoch dahinrauschten und mit allen Sternen flogen, – und es ist noch nicht genug, wenn man an alles das denken darf. Man muß Erinnerungen haben an viele Liebesnächte, von denen keine der andern glich, an Schreie von Kreißenden und an leichte, weiße, schlafende Wöchnerinnen, die sich schließen. Aber auch bei Sterbenden muß man gewesen sein, muß bei Toten gesessen haben in der Stube mit dem offenen Fenster und den stoßweisen Geräuschen. Und es genügt auch noch nicht, daß man Erinnerungen hat. Man muß sie vergessen können, wenn es viele sind, und man muß die große Geduld haben, zu warten, daß sie wiederkommen. Denn die Erinnerungen selbst sind es noch nicht.

Erst wenn sie Blut werden in uns, Blick und Gebärde, namenlos und nicht mehr zu unterscheiden von uns selbst, erst dann kann es geschehen, daß in einer sehr seltenen Stunde das erste Wort eines Verses aufsteht in ihrer Mitte und aus ihnen ausgeht.

Πολιτείες, άνθρωποι και πράγματα, ζώα, πουλιά, λουλούδια, γονείς, αρρώστιες, φιλίες, θάνατος, αγάπη, πρωινά, θάλασσες, ζωή που ξεχειλίζει από την ύπαρξη του ανθρώπου, αυτό είναι η ποίηση για τον μοντέρνο άνθρωπο.

Από τις σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε

Μια μετάφραση μέρους του παραπάνω που βρήκα online (μάλλον του Δημ. Στ. Δήμου, εκδ. 1954):

“Όμως αλίμονο, με τους στίχους κατορθώνει κανείς τόσο λίγα, όταν τους γράφει νωρίς. Θάπρεπε κανείς να περιμένει με τους στίχους και να μαζεύει νόημα και γλυκύτητα μιάν ολόκληρη ζωή, κι αν είναι δυνατό μια μακρυά ζωή, κ’ ύστερα, ολότελα στο τέλος, ίσως μπορούσε κανείς τότε να γράψει δέκα σειρές, που νάναι καλές. Επειδή οι στίχοι δεν είναι αισθήματα, καθώς νομίζουν οι άνθρωποι (αυτά τ’ αποχτάει κανείς αρκετά νωρίς), είναι εμπειρίες.

Για ένα στίχο πρέπει να ιδεί κανείς πολλές πολιτείες, ανθρώπους και πράγματα, πρέπει να γνωρίζει κανείς τα ζώα, πρέπει να αισθάνεται, πώς πετάνε τα πουλιά, και να ξέρει την κίνηση, με την οποία ανοίγουν τα μικρά λουλούδια το πρωΐ. … πρέπει να παραστάθηκε κανείς και σ’ ετοιμοθάνατους, πρέπει να κάθησε κοντά σε νεκρούς μέσα στην κάμαρη με το ανοιχτό παράθυρο και τους εναλλασσόμενους θορύβους.

Κι ακόμα δεν αρκεί νάχει κανείς αναμνήσεις. Πρέπει να μπορεί να τις λησμονήσει, όταν είναι πολλές, και πρέπει νάχει κανείς τη μεγάλη υπομονή, να περιμένει να ξανάρθουν. … Μονάχα όταν γίνουν αίμα μέσα μας, βλέμμα και χειρονομία, δίχως όνομα και δίχως να μπορεί κανείς να τις ξεχωρίσει από μας τους ίδιους, τότε μόνο μπορεί μια πολύ σπάνια ώρα να υψωθεί στη μέση τους και να βγει απ’ αυτές η πρώτη λέξη ενός στίχου” .

για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη

μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου

για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη.

Κι ο αδερφός  μου;……

Ο ποιητής χρησιμοποιεί τον μύθο της τραγωδίας του Ευριπίδη.  Ο Τεύκρος συναντάει στην Αίγυπτο την Ελένη, η οποία του φανερώνει πως ο Πάρις δεν την έκλεψε, αλλά πως πλαγιάζει με το είδωλό της. Ο πόλεμος ξαφνικά αποκαλύπτεται μάταιος. Τόσοι νεκροί για ένα φάντασμα, για ένα ομοίωμα ανθρώπου.

Η βία, οι πόλεμοι, πολλές ανθρώπινες δραστηριότητες γίνονται άνευ ουσιαστικού περιεχομένου.

“Τίποτε στην Τροία – ένα είδωλο.”